BilimUzay

2019 Nobel Fizik Ödülünün Arkasındaki Başarı

2019 Nobel Fizik Ödülü’nü üç kişi paylaştı. James Peebles, ‘fiziksel kozmolojideki teorik keşifleri’ için bu ödülün yarısına sahip olurken Michel Mayor ile Didier Queloz ‘Güneş türü bir yıldızın yörüngesinde bulunan bir dış gezegenin keşfi için’ ödülü 1/4 oranında iki kişi paylaştılar.

Peki ya bu isimler, ödülü aldıkları çalışmayı bu yıl veya geçtiğimiz yıl içerisinde mi yapmışlardı? Bu sorunun cevabı Nobel Ödüllerinin yapısını anlamamıza yardım edecektir.

Çünkü Didier Queloz ile Michel Mayor, ödül almalarını sağlayan çalışmayı 1995 yılında gerçekleştirmiştiler. Aradan tam 24 yıl geçmiş.

James Peebles’in ise ödülü almasını sağlayan konu birden fazladır. Zaten ödülün açıklamasında da belirtildiği gibi ödül, bu alanda yaptığı çalışmaların tamamına, evreni anlamamıza yardımcı olduğu için verilmiştir. Tabii ki bunun içinde fiziksel kozmolojiye yaptığı katkılar öne çıkarılmıştır.

Gerçekten ödülü hak eden çalışmalar, bilime sağladıkları katkı incelendiğinde biraz anlaşılacaktır. Bu yazıda bu yıl bu ödülü alanların, niye ödül aldıklarını, ödül alacak ne yaptıklarını, katkılarının ne olduğunun anlaşılmasına yardımcı bilgiler vermeyi amaçlıyorum.

Çünkü dünya kamuoyunda Nobel ödülleri ve çeşitli diğer saygın ödüller önemli bir yer tutar. Ancak bu ödüllerin veriliş nedeninin, o da olmazsa bu ödüle layık görülen çalışmaların ne olduğunu anlamak önemlidir. En azından bilimin değerini kavramış kişiler açısından önemlidir. Ben de bu yazıyı, bilime bu önemi verenlerin, bu yıl ödül alan çalışmaların diğerlerinden ne farkı olduğunu anlatmak için yazıyorum.

Öncelikle yazının konusuyla uyan ve dikkatimi çeken bir ayrıntıyı aktarmak istiyorum. 2001 yılında yayınlanmış olan Kozmostaki Evimiz isimli eserde Martin Rees, Didier Queloz ile Michel Mayor’un başarısından bahsediyordu.

Bu kitap 2001 yılında yayınlanmış, 2019 yılında da Say Yayınları aracılığı ile ilk defa Türkçe’ye çevrilmiş bir eser. Kitabın ‘Diğer Güneş Sistemleri’ başlığında Michel Mayor ile Didier Queloz’un başarı anlatılıyor. Evet onlar, 2019 Nobel Fizik ödülünü alan bilim insanları.

Bakın Martin Rees, 2001 yılında yayınladığı kitabında onlar hakkında ne demiş:

“…İlk başarı, Michel Mayor ile Didier Queloz isimli iki İsviçreli astronom tarafından elde edilmiştir. Bu iki astronom, renginde (veya fizik terimleriyle, ışığın dalga boyunda) hafif değişimler olup olmadığına bakmak için Güneş’e çok benzeyen 51 Persei isimli bir yıldızın ışığını analiz etmiştir. Bir cisim bize yaklaşıyorsa, ışık dalgaları birbirine kenetlenerek daha kısa dalga boylarına sahipmiş gibi görünürler; başka bir ifadeyle, dalgalar ışık tayfının mavi ucuna doğru kayarlar. Buna karşılık, kaynağı bizden uzaklaşırken ışık kırmızılaşır. Bu, kaynak bize yaklaşırken perdenin yüksek olduğu Doppler ses dalgası etkisine benzer. Mayor ile Queloz, 51 Persei’den gelen ışığın hafifçe maviye, sonra kırmızıya, sonra yine maviye kaydığını görmüştür; bu örüntü düzenli olarak tekrarlanmıştır. Bu düzen, yıldızın görünmeyen bir gezegenin neden olduğu “yaklaşık dairesel” harekete sahip olduğuna işaret ediyordu: Yıldız ile gezegen, sistemin kütle merkezi etrafında dönüyor, böylece gezenin varlığı yıldızı hareket ettiriyordu. Söz konusu gezegen aşağı yukarı Jüpiter boyutundaydı ve saniyede yaklaşık 50 kilometre hızla yörüngede dönüyordu. Yıldız ise saniyede yalnızca 50 metre hızla hareket ediyordu; gezegenden bin kat yavaştı çünkü ondan bin kat ağırdı.

Bu küçük hareketleri tespit etmek gerçekten büyük bir teknik zaferdi.” [1]

Yukarıdaki paragrafı olduğu gibi aktarmamın sebebi hem Mayor ile Queloz’un ne için ödülü aldığının anlaşılması, hem de 2001 yılında yayınlanmış bir kitapta yaptıklarının bu şekilde belirtilmiş olması.

James Peebles kozmosu milyarlarca galaksi ve galaksi kümesiyle değerlendirdi. Onun teorik çerçevesi 1960’lı yılların ortasından başlayarak yirmi yılı aşkın bir süredir geliştirdiği Büyük Patlama’dan günümüze, evrenin tarihi hakkındaki modern anlayışımızın temelidir. Peebles’in keşifleri kozmik çevremizin bilinen maddenin evrendeki tüm madde ve enerjinin sadece yüzde beşini oluşturduğu anlayışına yol açtı. İlk kitabı olan Fiziksel Kozmoloji (Physical Cosmology) (1971), sadece teorik düşüncelerle değil, gözlemler ve ölçümlerle de konunun gelişimine katkıda bulunmak için yepyeni bir nesil fizikçiye ilham verdi. Bilim ve başka hiçbir şey nereden geldiğimiz ve nereye gittiğimiz hakkındaki sonsuz soruları cevaplayamaz. Böylelikle kozmoloji James Peebles sayesinde inanç ve anlam gibi insan kavramlarından kurtulmuş oldu.

Kozmik arka plan radyasyonunun ölçümleri ve teorik düşünceler net bir cevap verdi, bu cevap evrenin şişman olduğuydu. Bununla birlikte, içerdiği madde, yüzde 5’i sıradan madde ve yüzde 26’sı karanlık madde olan kritik değerin yüzde 31’i için yeterlidir. Kalan yüzde 69’u kayıptı, bilinmiyordu. James Peebles bir kez daha radikal bir çözüm sağladı.

1984 yılında Einstein’in hayatının en büyük gafı olarak gördüğü kozmolojik sabiti canlandırmaya katkıda bulundu. Bu karanlık enerji olarak adlandırıldı ve kozmosun yüzde 69’unu doldurdu. Soğuk karanlık madde ve sıradan madde ile birlikte, şişman bir evren fikrini desteklemek için yeterlidir.

James Peebles’in teorik keşifleri, evrenin Büyük Patlama’dan sonra nasıl geliştiğini anlamamıza katkıda bulundu

Yukarıda James Peebles hakkındaki bilgi satırlarını, Nobel Ödülü’nün yayınladığı bilgi broşüründen edindim. Evrendeki yerimizle ilgili yeni bakış açıları başlığı ile yayınlanmış 9 sayfalık bu bilgilendirme broşürü diyebileceğim metni kullanma nedenim basittir. Nobel Ödülü’nü ve onun ödül verdiği çalışmayı anlamak için, onların ortaya sunduğu bilgiler önemlidir. Çünkü bu çalışmalar geçmişte olmuştur ve ödüllendirilmeleri ise bu sene olmuştur. O yüzden ödülü verenlerin düşüncesi ve bakış açısı, bu ödülü kamuoyuna açıklarken kullandığı bilgi altyapısı, bu inceleme yazısı için temel alınmıştır. Nobel Komitesi’nin verdiği ödülleri başka bilgilerle ele almak ödülü ödülün niteliğini anlatmaya ve çalışmaların hangi yönden değerlendirildiğini açıklamaya yetmeyebilirdi.

[1] Martin Rees, Kozmostaki Evimiz, Say Yayınları

Etiketler

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Kapalı

Reklam Engelleyici Algılandı

Lütfen reklam engelleyiciyi devre dışı bırakarak bizi desteklemeyi düşünün